นาแห่งการเรียนรู้ คือการเรียนรู้เกี่ยวกับข้าวร่วมกันระหว่างชุมชนผู้ปลูกข้าว นักวิจัยข้าว และเยาวชนที่จะรับช่วงการปลูกข้าว บ้านสามขาเติบโตแข็งแรงมาทุกวันนี้จากการเรียนรู้ที่จะเปลี่ยนแปลงความคิด และลงมือปฏิบัติในสิ่งที่เป็นโจทย์ประจำวันในชีวิต เริ่มจาก “น้ำ” บริบทของน้ำนำไปสู่การเรียนรู้ที่จะทำให้ผืนป่าชุมชนกลับมามีชีวิต 5 ปีแห่งการเรียนรู้นำมาซึ่งชีวิตในผืนป่าและน้ำที่มาเติมแหล่งน้ำของชุมชนที่ มีน้ำเพิ่มขึ้นกว่าสองเท่า เมื่อน้ำกลับมา วิถีแห่งเกษตรกรรมที่จะรองรับเป็นอันดับแรก คือ ข้าว

ข้าวที่เรียนรู้ร่วมกันในปีนี้ต่างออกไปจากที่เคยทำและคุ้นเคย ข้าวพันธุ์ใหม่ที่ให้ผลผลิตดีเหมาะต่อสภาพแวดล้อม การผลิตเมล็ดพันธุ์ข้าวเพื่อใช้เอง การผลิตข้าวเพื่อใช้ในกิจกรรมชุมชนและหมุนเวียนในชุมชน ตลอดจนการผสมพันธุ์ข้าวเอง ดังนั้นจึงเป็นก้าวสำคัญที่นำไปสู่การพัฒนาศักยภาพในการเป็นชุมชนวิจัยเพื่อ ความยั่งยืนทางอาหารและทรัพยากรอย่างเต็มรูปแบบ

เด็กๆได้มาร่วมเรียนรู้ในการปลูกและรับผิดชอบในการผสมพันธุ์ข้าว และเก็บตัวเลขการเติบโตของข้าวแต่ละระยะ เพื่อเป็นข้อมูลฐานในการศึกษาและนำไปสู่การขยายผลในปีต่อๆไป

การเริ่มต้นก้าวสำคัญที่สามขานี้ มีชุมชนมาร่วมเรียนรู้ด้วย ได้แก่ บ้านดอนไฟ ซึ่งจะทำแปลงสาธิตรวมของชุมชน จาก อ.แจ้ห่ม ได้แก่ บ้านแป้นโป่งชัย บ้านทุ่งฮ้าง บ้านป่าไผ่งาม เครือข่ายชุมชนเหล่านี้จะก้าวไปด้วยกัน ลดการพึ่งพาจากภายนอก และสร้างสังคมแห่งความสุข สงบ ที่ยั่งยืนต่อไป

เมื่อวันที่ 24-25 มิถุนายนนี้ผมได้มีโอกาสไปเยี่ยมบ้านยาง ต.แม่งอน อ.ฝาง จ.เชียงใหม่ ที่บ้านยางนี้เดิมเป็นชุมชนยาง(ปกาเกอร์ยอ) แต่ภายหลังเมื่อเกิดความไม่สงบทางการเมืองในประเทศจีน กองทัพที่ 3 ของกองพล 93 ได้หนีภัยการเมืองเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารในพื้นที่ดังกล่าว จนกลายเป็นชุมชนชาวจีนยูนานในปัจจุบัน แต่ก็ยังเหลือป้าดอกชาวยางคนสุดท้ายที่จะเล่าเรื่องราวความเป็นมาของการตั้ง ถิ่นฐานแต่ในอดีต บ้านยางมีทำเลที่ตั้งอยู่เชิงดอยอ่างขาง ที่ระดับความสูงประมาณ 540 ม.เหนือระดับน้ำทะเล ชุมชนบ้านยางนับถือศาสนาพุทธ อิสลาม และคริสต์ ในอัตราส่วน 60:30:10 เมื่อเราได้เข้าไปสัมผัสวิถีชีวิตของผู้คนที่นี่เราจะได้เห็นความสมานฉันท์ ที่เป็นธรรมชาติ การอยู่ร่วมกันของชนต่างชนเผ่า ศาสนา ภาษาและวัฒนธรรม เป็นภาพที่สวยงามครับ

24 ชม.ที่บ้านยางผมได้เรียนรู้ความเป็นมาของโรงงานหลวงที่ 1 ที่เราคุ้นเคยในสินค้า”ดอยคำ” โรงงานหลวงที่ 1 เป็นโรงงานแปรรูปผลผลิตทางการเกษตรแห่งแรกที่มีพระมหากรุณาธิคุณให้สร้าง ณ ที่นี่เพื่อรองรับผลผลิตจากเกษตรกรที่บ้านยางและชุมบชนใกล้เคียง ทำให้ประชาชนมีรายได้และความเป็นอยู่ที่มั่นคง แต่เมื่อปี 2549 ได้เกิดอุทกภัยและดินถล่มทำให้โรงงานเสียหายทั้งหมด รวมทั้งชุมชนที่ตั้งอยู่ริมน้ำแม่งอนด้วย ดังนั้นจึงทรงโปรดให้สร้างโรงงานใหม่ขึ้น ณ ตำแหน่งเดิม พร้อมทั้งสร้างพิพิธภัณฑ์โรงงานหลวงที่ 1 ขึ้นด้วย เพื่อให้ผู้ที่ไปเยี่ยมชมและอนุชนรุ่นหลังได้ทราบความเป็นมาของสถานที่แห่ง นี้ ข้อเด่นของพิพิธภัณฑ์แห่งนี้คือความตั้งใจที่จะให้เป็น พิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิตหรือ Living Site Museum โดยตัวอาคารประกอบด้วย 5 ส่วนหลัก ได้แก่ 1. ห้องเกริ่นนำ 2. ลานเอนกประสงค์ 3. กำเนิดโครงการหลวง 4. กำเนิดโรงงานอาหารหลวงสำเร็จรุปฝาง 5. บริษัทดอยคำผลิตภัณฑ์อาหาร จำกัด เป็นส่วนที่จัดไว้สำหรับขายของ และส่วนของมุมอ่านหนังสือซึ่งรวบรวมหนังสือเกี่ยวกับชนเผ่าไว้ให้ศึกษาอย่าง น่าสนใจ

จากพิพิธภัณ์จะนำไปสู่การเดินบนเส้นทางสายวัฒนธรรมในชุมชน มีเรื่องราวที่น่าสนใจที่แต่ละบ้านพร้อมจะเล่าให้เราฟังอย่างน่าสนใจ นอกจากนี้ยังมีอาหารของชาวยูนานที่ขึ้นชื่อ เช่น สุกี้ยูนาน ซึ่งต้องสั่งล่วงหน้า 1 วัน สุกี้นี้หม้อหนึ่งทานได้ประมาณ 20 คนครับ ผักดอง 10 ชนิด และเต้าหู้ยี้ เหล้าจีนและไวน์ผลไม้ ขนมเปี๊ยะยูนาน ลิ้นจี่กวน ข้าวซอยยูนาน เป็นต้น นอกจากอาหารและของฝากแล้วยังมีสถานที่เยี่ยมชมด้านวัฒนธรรม เช่น ศาลเจ้าแม่กวนอิมที่ศักดิ์สิทธ์ มัสยิด และวัดไต เรียกว่าได้รสชาดของความอร่อย ได้ความเป็นกันเอง และยังได้เรียนรู้ถึงความเหมือนบนความแตกต่างของวัฒนธรรมอีกด้วย และหมู่บ้านยางนี้เป็นด่านหน้าของการขึ้นดอยอ่างขาง จากที่นี่เดินทางอีก 20 กม.ก็จะถึงสถานที่ท่องเที่ยวที่ทุกคนรู้จัก …ลองแวะบ้านยางสักครั้งครับ

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้าน ตอน”ไบโอดีเซล…พลังงานทางเลือกชุมชน”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=790&title=ไบโอดีเซล…พลังงานทางเลือกเพื่อชุมชน

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้าน ตอน”เทคโนโลยีชีวภาพ…เพื่อชีวิตชนบท”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=786&title=เทคโนโลยีชีวภาพ…เพื่อชีวิตชนบท

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้าน ตอน”สารรักษาสภาพน้ำยางพาราสด”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=774&title=ชาววิทย์_:_สารรักษาสภาพน้ำยางพาราสด_Part_1

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=775&title=ชาววิทย์_:_สารรักษาสภาพน้ำยางพาราสด_part2

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้านตอน “งา…มหัสจรรย์เมล็ดพันธุ์ไทย”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=813&title=งา…มหัศจรรย์เมล็ดพันธุ์ไทย

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้าน ตอน “ปุ๋ยอินทรีย์…คืนชีวิตให้ปฐพี”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=793&title=ปุ๋ยอินทรีย์…คืนชีวิตให้ปฐพี

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้าน ตอน “พลังงานยั่งยืนเพื่อชุมชน”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=802&title=พลังงานยั่งยืนเพื่อชุมชน

รายการชาววิทย์ชิดชาวบ้าน ตอน “น้ำหมักชีวภาพ…พลังจุลินทรีย์เพื่อสุขภาพที่พอเพียง”

http://media.nstda.or.th/video/viewVideo.php?video_id=817&title=น้ำหมักชีวภาพ…พลังจุลินทรีย์เพื่อสุขภาพที่พอเพียง

เมื่อวันอาทิตย์ที่ 21 ที่ผ่านมานี้ ผมได้รับเชิญจากชมรมอนุรักษ์สวนนนทบุรี ไปร่วมประชุมที่วัดบางอ้อยช้าง ต.บางสีทอง อ.บางกรวย จ.นนทบุรี เพื่อร่วมในกระบวนการเชื่อมโยงวิถีชีวิตชาวสวน วัฒนธรรม ประเพณี และพืชพรรณ เป็นส่วนหนึ่งของการลุกขึ้นมาต่อสู้เพื่ออนุรักษ์และพัฒนาสวนผลไม้ที่เหลืออยู่ในพื้นที่ ให้เป็นแหล่งเรียนรู้ทางวัฒนธรรม ความหลากหลายทางชีวภาพ วิถีชีวิตและการดำรงอยู่ของผู้คนในระบบภูมินิเวศที่เป็นเอกลักษณ์นี้ งานนี้เป็นงานมวลนที่ต้องเริ่มที่ใจและทุกคนต้องเป็นกำลังใจซึ่งกันและกัน ท่ามกลางการบีบคั้นของระบบเศรษฐกิจสังคมเมืองที่วัดความเจริญกันด้วยวัตถุ งานนี้ทีโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ เป็นแกน มีชมรมชาวสวนบางสีทองซึ่งได้ชื่อว่าเป็นแหล่งทุเรียนนนท์ที่เหลืออยู่ มี อบต. อ.จากมหาวิทยาลัยมหิดล ม.เกษตรศาสตร์ ม.ราชมงคลธัญญบุรี และอาสาสมัครหลายท่านช่วยกันสร้างสรรค์ความคิดและการกระทำที่นำไปสู่การรวมตัวกันของคนในพื้นที่ ที่จะร่วมทำงานเพื่อชุมชนและเป็นรูปแบบของการร่วมปกปักษ์ทรัพยากร สิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตชุมชนที่น่าสนใจอีกที่หนึ่ง

ตลอดเวลาที่คุณป้าสมบูรณ์(ประธานอนุรักษ์พันธุกรรมพืช บางสีทอง) ได้พาคณะเราเดินชมสวนผลไม้ใกล้บริเวณวัดบางสีทองนั้น เหมือนเราหลุดเข้าไปอีกโลกหนึ่งโดยฉับพลัน ความรู้สึกที่เหมือนว่าเราเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ ได้เห็นความหลากหลายของพรรณไม้ ทุกชีวิตเกื้อกูลซึ่งกันและกัน ความเอื้ออารีของเจ้าของสวนทุกแห่งที่เราเดินผ่านไป

ท่ามกลางความร่วมรื่นในสภาพแวดล้อมนี้เราได้เห็นปัญหาที่คืบคลานไปหาเขา เป็นปัญหาที่เขาไม่ได้สร้างแต่มาจากสิ่งที่เรียกว่าความเจริญ ที่ชัดเจนคือน้ำเสียจากหมู่บ้านจัดสรรและอาคารพาณิชย์ที่ย้ายไปตั้งอยู่บริเวณใกล็เคียง ไท่มีหน่วยงานสิ่งแวดล้อมใดเคยให้ความสนใจในผลกระทบเหล่านี้ ชาวสวนต้องหาทางที่จะต้องแก้ปัญหาเฉพาะหน้ากันไปเองแบบไทยๆ เราไม่ทราบว่าการต่อลมหายใจของชุมชนชาวสวนบางสีทองนั้นจะทำไปได้ยาวมากน้อยอย่างไร หากรัฐไม่หันกลับมาแยกแยะการพัฒนาพื้นที่ด้วย การมองลึกลงไปถึงแก่นแท้ของความเป็นเอกลักษณ์ของพื้นที่และคน การมีสัญญลักษณ์จากภูมิสังคมที่เด่นชัดและสมควรที่จะเป็นพื้นที่จัดที่เน้นระบบนิเวศและสังคมเป็นหลัก สักวันหนึ่งสวนผลไม้ที่ลาลูแบร์เคยเห็นและบันทึกไว้ตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายชณ์ ก็คงมลายหายไปในยุคสมัยของเรานี่ละครับ